Yapay Zekâ Şantiyede Neye Karar Vermeli, Neye Vermemeli?

İnşaat sektöründe yapay zekâ konuşmaları genellikle iki uçtan birine savrulur. Bir tarafta "şantiyeyi yapay zekâ yönetecek" iddiası, diğer tarafta "bizim işimiz sahada, makine bunu anlamaz" şüphesi. İkisi de soruyu yanlış koyuyor.

Doğru soru, yapay zekânın şantiyede işe yarayıp yaramadığı değil, hangi kararlarda işe yaradığıdır. Bu yazıda bu ayrımı yapmak için pratik bir çerçeve öneriyoruz.

İki soruluk çerçeve

Şantiyede verilen herhangi bir kararı yapay zekâya bırakıp bırakmamak için iki soru sorun:

1. Bu karar yanlış çıkarsa geri alınabilir mi? Bir fotoğrafın yanlış imalat türüyle etiketlenmesi, ertesi gün düzeltilebilir. Bir hakediş ödemesinin yanlış onaylanması ise geri dönmesi zor bir paranın el değiştirmesi demektir.

2. Bu karar sözleşmesel, mali ya da can güvenliğine ilişkin bir sorumluluk taşıyor mu? Bir kalemin "geride" olarak işaretlenmesi bir uyarıdır. Bir imalatın kabul edilmesi, bir ödemenin yapılması ya da bir alanın çalışmaya güvenli ilan edilmesi ise bir taahhüttür ve sonuçlarının sorumlusu bir insandır.

Bu iki soru, kararları kabaca üç gruba ayırır.

Yapay zekâya bırakılabilecekler: ölçmek, sınıflandırmak, özetlemek

Bunlar tekrarlayan, hacimli ve yanlış çıktığında kolayca düzeltilebilen işlerdir:

• Sınıflandırma: Bir saha fotoğrafında hangi imalatın, hangi aşamada göründüğünü tanımak: kalıp mı, donatı mı, beton mu?
• Tekrarlayan ölçüm: Fotoğraflardan ya da girilen verilerden ilerleme tahmini üretmek.
• Özetleme: Bir haftalık günlük raporları, puantajı ve olayları birkaç satırlık bir özete dönüştürmek.
• Arama: "3. katta son iki ayda çekilen sıva fotoğrafları" gibi bir talebi saniyeler içinde karşılamak.

Bu işlerde yapay zekânın bir insandan daha iyi olması gerekmez. Yeterince iyi olması, çok daha hızlı olması ve her gün aynı özenle çalışması yeterlidir. Bir şantiye şefinin akşam yorgunken atladığı etiketi, model atlamaz.

Yapay zekânın önerip insanın karar vermesi gerekenler: uyarmak ve işaretlemek

İkinci grup, yapay zekânın asıl değer ürettiği yerdir: dikkat edilmesi gereken şeyi bulup insanın önüne koymak.

• Sapma uyarısı: Taşeronun beyan ettiği ilerlemeyle fotoğraftan tahmin edilen ilerleme arasındaki farkın bir eşiği aşması.
• Gecikme sinyali: Bir kalemin mevcut temposuyla programın gerisine düşeceğinin öngörülmesi.
• Anomali: Bir malzemenin tüketiminin, yapılan imalatla orantısız artması.

Burada yapay zekâ karar vermez; soru sorar. "Bu kalemde beyan %80, görüntü %64 gösteriyor, bakmak ister misiniz?" Son sözü, sahayı bilen ve sonucun sorumluluğunu taşıyan kişi söyler.

İnsanda kalması gerekenler: onaylamak, ödemek, kabul etmek

Üçüncü grup, iki sorunun da cevabının "hayır, geri alınamaz" ve "evet, sorumluluk taşıyor" olduğu kararlardır:

• Hakediş onayı ve ödeme
• İmalatın kalite açısından kabulü
• İş güvenliğine ilişkin kararlar
• Taşeronla sözleşmesel uyuşmazlıklarda nihai karar

Bu kararlarda yapay zekâ en fazla bir kanıt sunucusu olabilir: ilgili fotoğrafları, ölçümleri ve geçmiş kayıtları bir araya getirir. Ama kararın sahibi her zaman bir insandır. Bunun nedeni yalnızca teknolojinin henüz yeterli olmaması değil; sorumluluğun hukuken ve ahlaken bir insana ait olması gerekmesidir.

Güvenilir bir yapay zekâ sisteminin üç özelliği

Bir yazılım "yapay zekâ destekli" olduğunu söylediğinde, aşağıdaki üç özelliği aramanızı öneriyoruz.

1. Ne kadar emin olduğunu söyler

İyi bir model yalnızca bir cevap vermez, o cevaba ne kadar güvendiğini de söyler. Net, iyi aydınlatılmış bir fotoğraftaki beton döşeme ile karanlık bir köşede yarı görünen bir imalat aynı güvenle değerlendirilmemelidir.

Bu güven puanı, iş akışının merkezinde olmalıdır: yüksek güvenli tahminler doğrudan kayda geçebilir, düşük güvenli olanlar ise bir insanın onayını bekleyen bir kuyruğa düşer.

2. Neye dayandığını gösterir

"Model %64 diyor" cevabı yetmez. Hangi fotoğraflara bakarak, hangi alanı değerlendirerek bu sonuca vardığını görebilmelisiniz. Kararın dayanağını gösteremeyen bir sistem, işverenle ya da taşeronla yaptığınız bir tartışmada sizi desteklemez; çünkü siz de neden öyle dediğini açıklayamazsınız.

3. Hata türlerini sizin önceliklerinize göre dengeler

Her model hata yapar. Önemli olan hangi yönde hata yaptığıdır. İlerleme doğrulamada iki tür hata vardır:

• Yanlış alarm: Aslında beyanla uyumlu olan bir kalemi "sapma var" diye işaretlemek. Sonucu, birinin gidip bakması, yani biraz zaman kaybı.
• Kaçırılan sapma: Gerçekten şişirilmiş bir beyanı "uyumlu" diye geçirmek. Sonucu, hak edilmemiş bir ödeme.

Hakediş bağlamında ikinci hata çok daha pahalıdır. Dolayısıyla iyi ayarlanmış bir sistem, sapmayı kaçırmaktansa biraz fazla alarm vermeyi tercih etmelidir. Ama alarm o kadar sık olmamalıdır ki kullanıcılar uyarıları görmezden gelmeye başlasın. Bu dengenin ayarlanabilir olması, yani sapma eşiğini kendi projenize göre belirleyebilmeniz önemlidir.

Bir yazılım sağlayıcısına sormanız gereken beş soru

Yapay zekâ özellikli bir şantiye yazılımını değerlendirirken şu soruları sorun:

1. Model hangi kararları kendi başına veriyor, hangilerini onayıma sunuyor?
2. Her tahminle birlikte bir güven puanı görebiliyor muyum?
3. Bir tahminin hangi fotoğraf ya da veriye dayandığını görebiliyor muyum?
4. Modelin yanlış tahminini düzeltebiliyor muyum ve bu düzeltme kayda geçiyor mu?
5. Model hangi imalat türlerini tanıyor ve hangilerini henüz tanımıyor?

Son soruya net bir cevap verebilen sağlayıcı, ürününün sınırlarını biliyor demektir. "Her şeyi tanır" diyen bir sağlayıcıya ise ihtiyatla yaklaşın.

Chantiye'nin yaklaşımı: son karar sizde

Chantiye'de geliştirdiğimiz görüntü modeli bu çerçeveye göre tasarlanıyor. Model, saha fotoğraflarından imalat aşamasını tanıyarak ilerleme tahmini üretecek ve bunu beyan edilen ilerlemeyle karşılaştıracak. Fark eşiği aştığında sapma uyarısı verecek.

Ama hiçbir tahmin yönetici incelemesi olmadan hakedişe yansımayacak. Düşük güvenli tahminler otomatik olarak onay kuyruğuna düşecek. Her tahmini, dayandığı fotoğraflarla birlikte görebilecek; onaylayabilecek, düzeltebilecek ya da reddedebileceksiniz.

Model şu anda geliştirme aşamasında. Öncelik kaba inşaat aşamaları: kalıp, donatı, beton, duvar ve sıva. Tanınan imalat türleri, kullanım verisiyle birlikte kademeli olarak genişleyecek.

Yapay zekânın şantiyedeki yeri, sahayı bilen insanın yerini almak değil; onun gözünün yetişmediği yeri görmek. Kararı ise her zaman sahayı bilen insan verir.