Şantiye Sözlüğü
Puantajdan hakedişe, kalıptan yeşil deftere şantiyede her gün geçen terimlerin kısa ve anlaşılır açıklamaları.
A
Ada, Pafta, Parsel
Tapu ve imar kayıtlarında bir arsanın yerini tanımlayan üç bilgidir. Pafta haritadaki büyük bölgeyi, ada o bölgedeki yollarla çevrili alanı, parsel de ada içindeki tek bir arsayı gösterir. Ruhsat ve imar işlemlerinde arsa bu üç bilgiyle tanımlanır.
Adam-Gün
Bir işçinin bir günlük çalışmasını ifade eden işgücü birimidir. Bir işi 5 kişi 4 günde bitiriyorsa o iş 20 adam-gün sürmüştür. Puantaj kayıtlarındaki adam-gün toplamı, işin planlanandan fazla emek isteyip istemediğini gösteren erken bir sinyaldir.
Adam-Saat
Adam-günün saat bazındaki karşılığıdır: bir işçinin bir saatlik çalışması. Yarım gün, fazla mesai ve kısa süreli işlerin hesabında kullanılır.
Aks
Projede kolonların ve duvarların yerini belirleyen referans çizgileridir. Genelde bir yönde harflerle (A, B, C), diğer yönde rakamlarla (1, 2, 3) adlandırılır. "B-3 aksındaki kolon" ifadesi, kolonun yerini kesin olarak tarif eder.
Asmolen Döşeme
Kirişlerin arasına yerleştirilen hafif dolgu bloklarıyla (asmolen blokları) yapılan bir döşeme türüdür. Blokların arasındaki dar betonarme kirişler (nervürler) yükü taşır. Düz bir alt yüzey sağlar ve beton miktarını azaltır.
Ataşman
Hakedişe esas olan ölçülerin kroki, çizim ve hesaplarla gösterildiği belgedir. Metraj cetvelindeki rakamların nereden geldiğini kanıtlar. Kamu işlerinde yeşil deftere işlenen miktarlar ataşmanlara dayanır.
Avans
İşe başlamadan önce yükleniciye ya da taşerona yapılan ön ödemedir. Malzeme alımı ve ekip kurma gibi başlangıç giderlerini karşılar. Sonraki hakedişlerden parça parça düşülerek geri alınır; buna avans mahsubu denir.
B
Beton Sınıfı
Betonun basınç dayanımını gösteren standart adlandırmadır. Örneğin C30/37'de ilk sayı silindir, ikinci sayı küp numunenin karakteristik basınç dayanımını (N/mm²) gösterir. Projede istenen sınıf, irsaliyede yazan sınıfla her dökümde karşılaştırılmalıdır.
Betonarme
Betonun içine çelik donatı yerleştirilerek yapılan yapı malzemesi ve sistemidir. Beton basınca, donatı çekmeye karşı dayanır. Türkiye'deki binaların büyük çoğunluğu betonarme karkas sistemle yapılır.
Birim Fiyat
Bir iş kaleminin bir biriminin bedelidir: m³ beton, m² sıva, ton demir gibi. Hakediş tutarı, onaylı metraj ile birim fiyatın çarpılmasıyla bulunur. Birim fiyatın neleri kapsadığı (malzeme dahil mi, işçilik mi) sözleşmede açıkça yazmalıdır.
Birim Fiyat Pozu
Resmi birim fiyat listelerinde her iş kalemine verilen numara ve tanımdır. Kamu işlerinde ve birçok özel sözleşmede iş kalemleri bu poz numaralarıyla tanımlanır, böylece "hangi iş" sorusunda tarafların aynı şeyi anlaması sağlanır.
Brüt Hakediş
Bir dönemde yapılan işin onaylı metraj × birim fiyat ile bulunan, kesintiler düşülmeden önceki tutarıdır. Taşeronun eline geçen net ödeme, bu tutardan teminat, avans mahsubu ve diğer kesintiler düşülerek bulunur.
Brüt ve Net Alan
Brüt alan, duvarlar dahil bir dairenin ya da katın toplam alanıdır. Net alan ise duvarlar ve kolonlar düşüldükten sonra kullanılabilen iç alandır. Satışta ve maliyet hesabında hangisinin kullanıldığı mutlaka belirtilmelidir.
D
Donatı
Betonarmede betonun içine yerleştirilen çelik çubuklardır; sahada genelde "demir" denir. Çapları milimetre ile belirtilir (Ø12, Ø16 gibi). Metrajı ton ya da kilogram olarak hesaplanır.
Donatı Filizi
Bir elemanın betonundan dışarı bırakılan ve bir sonraki elemanın donatısına bağlanacak olan donatı uçlarıdır. Örneğin kolon donatıları döşemenin üstünde filiz olarak bırakılır ve üst katın kolon donatısı bunlara bindirilir.
Döşeme
Katları birbirinden ayıran, üzerinde yürünen yatay betonarme elemandır. Kirişli, kirişsiz (plak), asmolen ve nervürlü gibi türleri vardır. Beton metrajı alan × kalınlık ile, kalıp metrajı alt yüzey alanıyla hesaplanır.
E
Eskalasyon
Sözleşme süresi içinde malzeme ve işçilik fiyatlarındaki artışın ödemeye yansıtılmasıdır; fiyat farkı olarak da bilinir. Uygulanıp uygulanmayacağı ve nasıl hesaplanacağı sözleşmede belirlenir. Uzun süren işlerde ve yüksek enflasyon dönemlerinde önemi artar.
Etriye
Kolon ve kirişlerde boyuna donatıları çevreleyen, kapalı çerçeve şeklindeki donatılardır. Elemanın kesmeye ve deprem etkilerine karşı dayanımında kritik rol oynar. Aralıklarının projeye uygun olması beton dökümünden önce mutlaka kontrol edilmelidir.
G
Gantt Şeması
İş kalemlerini zaman çizelgesi üzerinde yatay çubuklarla gösteren iş programı formatıdır. Hangi işin ne zaman başlayıp bittiği ve işlerin birbirine bağlılığı tek bakışta görülür.
Geçici Kabul ve Kesin Kabul
Geçici kabul, iş bittiğinde işverenin işi inceleyip teslim aldığı aşamadır. Kesin kabul ise sözleşmede belirlenen garanti süresi dolduktan sonra yapılan son kabuldür. Tutulan teminatlar genelde kesin kabulden sonra iade edilir.
Götürü Bedel
İşin tamamı için baştan sabit bir fiyat üzerinde anlaşılan sözleşme türüdür. Metraj artsa ya da azalsa da bedel değişmez; değişiklikler ancak ek sözleşmeyle yapılır. Projenin baştan net olduğu işler için uygundur.
Grobeton
Temel altına dökülen, ince ve düşük dayanımlı beton tabakasıdır. Zemini düzler, temel donatısının toprakla temasını keser ve temiz bir çalışma yüzeyi sağlar.
H
Hafriyat
Temel ve bodrum katlar için toprağın kazılıp alandan uzaklaştırılmasıdır. Metrajı m³ olarak hesaplanır. Kazılan toprağın nereye ve nasıl taşınacağı da ayrı bir maliyet kalemidir.
Hakediş
Yapılan iş karşılığında dönem dönem, genelde aylık olarak ödenen tutar ve bu tutarın hesaplandığı belgedir. Onaylı metraj birim fiyatla çarpılır, önceki dönemlerin toplamına eklenir ve kesintiler düşülür. Hem işveren ile yüklenici hem de yüklenici ile taşeron arasında kullanılır.
İ
İnce İşler
Kaba inşaattan sonra binayı kullanılabilir hale getiren bitirme işleridir: sıva, şap, seramik, boya, doğrama, parke, tesisat montajı gibi. Çok sayıda taşeronun sırayla çalıştığı bu aşamada koordinasyon, maliyetin en önemli belirleyicisidir.
İrsaliye
Şantiyeye gelen malzemenin cinsini, miktarını ve teslim bilgisini gösteren sevk belgesidir. Beton dökümlerinde irsaliyedeki m³ toplamı, hesaplanan metrajla karşılaştırılarak kontrol edilir.
İskele
Yüksekte çalışmak için kurulan geçici platform ve taşıyıcı sistemdir. Cephe işleri, sıva ve mantolama için gereklidir. Kurulumu, kontrolü ve kullanımı iş güvenliği açısından sıkı kurallara bağlıdır.
İş Güvenliği (İSG)
Çalışanların iş kazası ve meslek hastalıklarından korunması için alınan önlemlerin tümüdür. Şantiyeler yüksek riskli işyerleri arasındadır; eğitim, kişisel koruyucu ekipman, denetim ve kayıt tutma yasal yükümlülüklerdir.
İş Programı
İşin hangi kalemlerden oluştuğunu, hangi sırayla ve ne kadar sürede yapılacağını gösteren plandır. Genelde Gantt şeması olarak hazırlanır. Asıl değeri, iş ilerledikçe güncellenip planla gerçekleşenin karşılaştırılmasındadır.
İşveren
İşi yaptıran taraftır: arsa sahibi, bir şirket ya da bir kamu kurumu. Yükleniciyle sözleşme yapar, hakedişleri onaylar ve öder.
K
Kaba İnşaat
Binanın taşıyıcı iskeletinin yapıldığı aşamadır: hafriyat, temel, kolon, kiriş, döşeme, perde ve genelde duvar örgüsü. Toplam inşaat maliyetinin önemli bir kısmı bu aşamada harcanır.
Kalıp
Beton dökülene kadar ona şekil veren geçici yapıdır. Beton yeterli dayanıma ulaştıktan sonra sökülür. Metrajı, betonun kalıba temas ettiği yüzey alanı (m²) olarak hesaplanır.
Kat Karşılığı
Arsa sahibinin arsayı verdiği, müteahhidin binayı kendi kaynağıyla yaptığı ve dairelerin önceden anlaşılan oranda paylaşıldığı sözleşme modelidir. Türkiye'de konut üretiminde çok yaygındır.
Kesin Hesap
İş tamamlandığında tüm metrajların son kez kontrol edilip toplam iş bedelinin kesinleştirildiği hesaptır. Ara hakedişlerdeki farklar burada düzeltilir.
Kiriş
Döşemeden gelen yükü kolonlara aktaran yatay betonarme elemandır. Beton metrajı genişlik × döşeme altında kalan yükseklik × net açıklık ile hesaplanır.
Kolon
Binanın yükünü düşey olarak temele ileten taşıyıcı elemandır. Kesiti genelde dikdörtgen ya da karedir. Yerleri projede akslarla tanımlanır.
Kritik Yol
İş programında, gecikmesi doğrudan bitiş tarihini geciktiren işlerin oluşturduğu zincirdir. Kritik yoldaki bir iş bir gün gecikirse proje de bir gün gecikir. Takibin en sıkı yapılması gereken işler bunlardır.
Kule Vinç
Şantiyede malzemeyi yükseğe ve uzağa taşımak için kurulan sabit vinçtir. Kira ve operatör maliyeti, kurulum ve söküm süreleriyle birlikte önemli bir ekipman kalemidir.
Kümülatif
İşin başından bu yana toplam anlamına gelir. Hakedişte her dönem, önceki tüm dönemlerin toplamı üzerine eklenerek hesaplanır. Bu sayede bir dönemde yapılan hata sonraki dönemde düzeltilebilir.
M
Mahsup
Bir alacağın ya da ön ödemenin, sonraki ödemelerden düşülerek kapatılmasıdır. Hakedişlerde en sık avans mahsubu olarak karşılaşılır.
Mantolama
Binanın dış duvarlarının ısı yalıtım levhalarıyla kaplanmasıdır. Isı kaybını azaltır, enerji tüketimini düşürür. Metrajı m² olarak hesaplanır.
Metraj
Yapılan ya da yapılacak işin miktarının ölçülmesidir: kaç m³ beton, kaç m² sıva, kaç ton demir gibi. Hem maliyet tahmininde hem hakediş hesabında kullanılır.
Metraj Cetveli
Bir dönemde yapılan işin miktarlarının kalem kalem yazıldığı ve taraflarca imzalanan tablodur. Hakediş tutarı bu cetveldeki onaylı miktarlar üzerinden hesaplanır.
Müşavir
İşveren adına işi kontrol eden, metrajları ve hakedişleri inceleyen danışman mühendislik firmasıdır. Özellikle büyük ve kamu işlerinde işverenin teknik temsilcisi rolündedir.
P
Perde Duvar
Uzun ve ince kesitli, düşey taşıyıcı betonarme duvardır. Binanın deprem yüklerini taşımasında önemli rol oynar. Genelde asansör ve merdiven çevrelerinde ve bina köşelerinde bulunur.
Puantaj
İşçilerin hangi gün tam ya da yarım gün çalıştığının günlük olarak kaydedilmesidir. Ay sonunda yevmiye hesabının ve işçilik maliyetinin temelini oluşturur.
Ş
Şantiye Defteri
Şantiyede yapılan işlerin, talimatların ve önemli olayların günlük olarak kaydedildiği resmi defterdir. Sonradan çıkabilecek anlaşmazlıklarda önemli bir kanıttır.
Şantiye Şefi
Yüklenici adına şantiyeyi yöneten, işlerin projeye uygun yürütülmesinden sorumlu mühendis ya da mimardır. Günlük işleri, ekipleri, puantajı ve saha raporlarını takip eder.
Şap
Döşeme üzerine dökülen, zemini düzleyen ve kaplamaya hazırlayan harç tabakasıdır. Yerden ısıtma boruları varsa şaptan önce döşenir. Metrajı m² ve kalınlıkla belirtilir.
T
Taşeron
Ana yüklenicinin işin belli bir bölümünü verdiği alt yüklenicidir: kalıpçı, demirci, elektrikçi, sıvacı gibi. Kendi ekibiyle çalışır ve genelde metraj üzerinden hakediş alır.
Teminat
İşin sözleşmeye uygun yapılmasını güvence altına almak için tutulan para ya da belgedir. Hakedişlerden belli bir oranın kesilmesiyle ya da teminat mektubuyla sağlanır ve iş kabul edildikten sonra iade edilir.
Teminat Mektubu
Bankanın, yüklenici yükümlülüğünü yerine getirmezse belirli bir tutarı ödeyeceğini taahhüt ettiği belgedir. Nakit teminat kesintisi yerine kullanılabilir.
Tutanak
Bir durumu, ölçümü ya da teslimi kayıt altına almak için tarafların imzaladığı yazılı belgedir. Metraj tespitinde, teslimlerde ve kusurların bildirilmesinde kullanılır.
Y
Yapı Denetim
Türkiye'de özel yapıların projeye, yönetmeliğe ve standartlara uygun yapılıp yapılmadığını kontrol eden sistem ve bu işi yapan bağımsız firmalardır. Denetim firmasının onayı, yapının aşamalarında ve iskan sürecinde gereklidir.
Yapı Kullanma İzni (İskan)
Bina tamamlandıktan sonra projeye uygun yapıldığının belgelenmesiyle belediye tarafından verilen izin belgesidir. Binanın kullanılabilmesi ve abonelikler için gereklidir.
Yapı Ruhsatı
Bir binanın yapımına başlanabilmesi için belediyeden alınan izin belgesidir. Onaylı projeler ve gerekli belgelerle başvurulur.
Yeşil Defter
Özellikle kamu işlerinde, yapılan işlerin metrajlarının ataşmanlara dayanarak kümülatif olarak işlendiği resmi defterdir. Hakedişler bu defterdeki miktarlar üzerinden hazırlanır.
Yevmiye
İşçiye bir günlük çalışması karşılığında ödenen ücrettir. Ay sonunda puantajdaki tam ve yarım gün sayıları yevmiyeyle çarpılarak işçinin hakkı hesaplanır.
Yüklenici (Müteahhit)
İşverenle sözleşme yaparak işi yapmayı üstlenen kişi ya da firmadır. İşin tamamından işverene karşı sorumludur ve işin bölümlerini taşeronlara verebilir.